Alas kobong asring diwaca minangka bencana wae: ekosistem rusak, kukus ngganggu, lan rugi bandha. Nanging ing kapracayan Jawa, kedadeyan iki...
Alas kobong asring diwaca minangka bencana wae: ekosistem rusak, kukus ngganggu, lan rugi bandha. Nanging ing kapracayan Jawa, kedadeyan iki ora mung nduweni siji teges. Alas kobong bisa dadi tandha siklus alam, cermin sesambungan manungsa karo alam, lan uga teguran sing kudu digatekake.
Pratandha Mangsa Rendheng: Ilmu Titen lan Mitos Gunung
Ing sawetara masyarakat Jawa, alas kobong ing pucuk mangsa ketiga dudu pungkasan, nanging wiwitan owah. Ing lereng Gunung Lawu, warga percaya yen alas kobong dadi tandha mangsa ketiga bakal enggal rampung. “Saben Gunung Lawu kobong, ora suwe udan bakal teka,” ujare warga. Pola sing padha urip ing sikil Gunung Guntur, Garut: kobongan dianggep pratandha mangsa rendheng enggal teka. Mitos sing padha uga ana ing Gunung Kacapi lan perbukitan Margatapa, Majalengka: geni sing ngobong suket garing dianggep isyarat yen ketiga wis puncak lan udan ora suwe maneh.
Secara ilmiah, kobongan bisa kedadeyan amarga panas ekstrem lan gesekan ranting garing. Nanging wong Jawa maca fenomena iku minangka titen - tandha sing nyambungake manungsa karo irama alam. Sayangé, nalika owahing iklim ndadekake udan saya angel ditebak, mitos iki uga diuji. Sawetara warga ngakoni yen udan ora teka sanajan gunung wis kobong, mula banjur pasrah marang alam sing ora mesthi.
Kasunyatan Karhutla: Antarane Alam lan Ulah Manusia
Nanging, mitos lan kearifan lokal mau kudu diadhepi karo kasunyatan sing luwih gedhe. Karhutla ing Indonesia dudu mung kedadeyan sakdurunge udan, nanging krisis sing saya suwe saya mbebayani. Data SiPongi Kementerian Kehutanan nyathet luas karhutla ing Indonesia saka Januari nganti Juli 2026 tekan 202.004,30 hektare, mundhak 69 persen dibandhingake periode sing padha ing taun 2025. Titik api ora mung ana ing Sumatra lan Kalimantan, nanging wis nyebar menyang Jawa, Bali-Nusa Tenggara, Sulawesi, Maluku, nganti Tanah Papua.
Apa iki murni ulah alam? Kasunyatane, mayoritas karhutla ing Indonesia dipicu dening aktivitas manungsa. Penelitian nuduhake yen sebagian besar karhutla asale saka faktor antropogenik. Pakar Kebijakan Lingkungan UMY, Rijal Ramdani, negesake yen El Nino mung nyiptakake kondisi lingkungan sing gampang kobong - dudu sumber api langsung. "Sumber api ing mayoritas kedadeyan karhutla asale saka aktivitas manungsa, kanthi sengaja utawa amarga kelalaian," ujare.
Praktik pembukaan lahan kanthi cara membakar dadi pemicu utama. Kajaba iku, ana uga puntung rokok sing dibuwang sembarangan, api unggun sing ora dipateni kanthi sampurna, lan pencarian madu hutan sing nggunakake asap. Ing Gunung Soputan, Sulawesi Utara, kebakaran sing ngrusak atusan hektare hutan lindung diduga asale saka puntung rokok pendaki lan kebiasaan mbukak lahan kanthi membakar. Ing Sragen, Jawa Tengah, karhutla disebabake kelalaian masyarakat sing mbakar sampah tanpa diawasi.
Faktor alam kayata El Nino sing kuwat lan musim kemarau panjang pancen dadi katalisator. El Nino nggawe vegetasi lan gambut ilang kelembapan, dadi gampang kobong, lan angin kencang nyepetake panyebaran geni. Nanging, kaya sing ditegesake dening Koalisi Indonesia Tanpa Polusi, "faktor iklim dudu siji-sijine penyebab, nanging dipengaruhi dening pola penggunaan lahan, perizinan, lan degradasi ekosistem gambut". Malah, data Pantau Gambut nuduhake yen saka total hotspot ing kawasan gambut, sekitar 30 persen ana ing area Hak Guna Usaha (HGU) lan Perizinan Berusaha Pemanfaatan Hutan (PBPH), nuduhake lemahnya pengawasan lan penegakan hukum ing area konsesi.
Dadi, yen ditakoni: alam utawa manungsa? Jawabane yaiku alam nyedhiyakake panggung, nanging manungsa sing main lan asring nyalahi aturan. El Nino dadi pemantik, nanging geni sing nyala asale saka tangan manungsa.
Teguran Ekologis: Memayu Hayuning Bawana
Ing kene, falsafah Jawa Memayu Hayuning Bawana dadi relevant banget. Prinsip iki nuntut manungsa tanggung jawab ngrawat lan ngreksa alam, ora ngrusak demi kepentingan sedhela. Ing kerangka iki, alas kobong dudu mung pratandha udan, nanging pratandha yen keseimbangan wis rusak. Praktisi budaya Jawa negesake yen bencana ekologis - klebu alas kobong- asring lair saka pembiaran marang eksploitasi alam sing kliwat.
Kesadaran iki dudu barang anyar. Prasasti Katiden II saka jaman Majapahit wis nyathet prentah marang dhaerah tartamtu supaya njaga alas alang-alang aja nganti kobong. Tegese, leluhur Jawa wis suwe ngerti yen geni ing alas dudu mung kedadeyan alam, nanging uga soal tata kelola lan tanggung jawab manungsa.
Antara Ngenteni Udan lan Maca Teguran
Mula, maca alas kobong mung minangka "pratandha udan" bisa gawe lena. Kita bisa ngenteni udan teka nanging nglirwakake akar masalah: buka lahan nganggo geni, kelalaian, lan eksploitasi alas sing bola-bali. Ilmu titen sing diwarisake wong Jawa ora kudu mandheg ing ramalan mangsa, nanging kudu diambakake kanggo maca tandha-tandha rusake ekologis sing luwih mendesak.
Alas kobong iku titen rong rupa: bisa dadi tandha ganti mangsa, nanging uga tandha yen manungsa wis lalai njaga memayu hayuning bawana. Kasunyatan karhutla sing saya mundhak, saka Gunung Lawu nganti Kalimantan, saka Sumatra nganti Sulawesi, nuduhake yen iki dudu mung siklus alam, nanging krisis sing disebabake dening manungsa dhewe.
Tugas kita ora milih salah siji, nanging nyekel loro-lorone: ngajeni kearifan lokal sing wis suwe maca alam, lan tumindak nyata nyegah geni sing ora kudune nyala. Pungkasane, pratandha paling jujur saka alas kobong yaiku panggilan supaya alas ora gampang kobong maneh - lan panggilan iku mbutuhake owah-owahan nyata, dudu mung ngenteni udan teka.
